آتلکتازی یا کوچک شدن ریه یکی از شایعترین اختلالات ریوی است که میتواند از یک فروریزش خفیف و بدون علامت تا درگیری گسترده ریه و کاهش شدید اکسیژن خون متغیر باشد. این عارضه معمولاً در اثر انسداد راههای هوایی، تجمع ترشحات، بیحرکتی طولانیمدت، جراحی یا برخی بیماریهای ریوی ایجاد میشود و در صورت تشخیص و درمان بهموقع، در بسیاری از موارد قابل برگشت است. دکتر بهروز امامی، فوق تخصص بیماریهای ریه، با بهرهگیری از روشهای تشخیصی پیشرفته، علت آتلکتازی را بررسی کرده و وسعت درگیری ریه را ارزیابی میکند. در ادامه با علائم، علل، انواع، عوامل خطر، روشهای تشخیص و راههای پیشگیری از آتلکتازی آشنا خواهید شد.
آتلکتازی (کوچک شدن ریه) چیست؟
آتلکتازی وضعیتی است که در آن بخشی از ریه به علت خالی شدن آلوئولها از هوا، بهطور کامل یا نسبی روی هم میخوابد و تبادل طبیعی اکسیژن مختل میشود. در نتیجه، بخشی از ریه یا حتی یک لوب کامل آن دچار فروریزش (کلاپس) میشود و توانایی خود را برای تبادل اکسیژن و دیاکسیدکربن از دست میدهد
آتلکتازی چگونه باعث اختلال در عملکرد ریه میشود؟
در یک ریه سالم، هنگام دم هوا وارد ریهها شده و به آلوئولها میرسد. در این بخش، اکسیژن از طریق دیواره آلوئولها وارد جریان خون میشود و خونِ غنی از اکسیژن آن را به تمام اندامها و بافتهای بدن میرساند. اما در آتلکتازی (کوچک شدن یا فروریزش ریه)، بخشی از آلوئولها به دلیل بسته شدن راه هوایی یا فروریزش ریه، دیگر به اندازه کافی از هوا پر نمیشوند. در نتیجه، تبادل اکسیژن و دیاکسید کربن مختل شده و میزان اکسیژنی که به خون میرسد کاهش مییابد.
هرچه وسعت آتلکتازی بیشتر باشد، عملکرد ریه نیز بیشتر تحت تأثیر قرار میگیرد و احتمال بروز علائمی مانند تنگی نفس، کاهش اکسیژن خون، خستگی و احساس ضعف افزایش پیدا میکند.
علائم آتلکتازی چیست؟
علائم آتلکتازی در همه افراد یکسان نیست و به وسعت درگیری ریه، سرعت ایجاد بیماری و علت زمینهای آن بستگی دارد. در موارد خفیف، ممکن است بیمار هیچ علامتی نداشته باشد و آتلکتازی تنها در تصویربرداری از قفسه سینه تشخیص داده شود. اما با افزایش وسعت درگیری ریه، علائم نیز شدیدتر میشوند.
علائم آتلکتازی خفیف تا متوسط
- تنگی نفس، بهویژه هنگام فعالیت
- سرفه خشک یا سرفه همراه با خلط
- خسخس سینه
- احساس سنگینی یا ناراحتی در قفسه سینه
- خستگی زودرس به دلیل کاهش اکسیژنرسانی
علائم آتلکتازی شدید
اگر بخش بزرگی از ریه دچار آتلکتازی شود، احتمال بروز علائم شدیدتر افزایش مییابد. این علائم عبارتاند از:
- تنگی نفس شدید یا احساس خفگی
- تنفس سریع و سطحی کاهش سطح اکسیژن خون (هیپوکسمی)
- کبودی لبها، زبان یا ناخنها (سیانوز)
- درد قفسه سینه، بهویژه هنگام تنفس عمیق
- افزایش ضربان قلب
- اضطراب، بیقراری یا گیجی ناشی از کمبود اکسیژن
علت آتلکتازی (atelectasis)
آتلکتازی زمانی ایجاد میشود که هوا نتواند بهطور طبیعی وارد بخشی از ریه شود یا آلوئولها (کیسههای هوایی) نتوانند باز بمانند. این وضعیت معمولاً در اثر انسداد راههای هوایی، فشار بر ریه یا برخی بیماریهای زمینهای رخ میدهد.
مهمترین علل آتلکتازی عبارتاند از:
تجمع ترشحات در راههای هوایی
تجمع مخاط غلیظ در برونشها میتواند مسیر عبور هوا را مسدود کند و باعث فروریزش بخشی از ریه شود. این وضعیت بیشتر پس از جراحی، عفونتهای ریوی یا در افرادی که سرفه مؤثر ندارند دیده میشود.
ورود جسم خارجی
ورود جسم خارجی به مجاری تنفسی، بهویژه در کودکان، میتواند باعث انسداد راه هوایی و ایجاد آتلکتازی شود.
جراحی و بیهوشی عمومی
پس از جراحی، بهخصوص جراحیهای قفسه سینه و شکم، به دلیل کاهش تنفس عمیق و تجمع ترشحات، احتمال بروز آتلکتازی افزایش مییابد.
تومورهای ریه
تومور میتواند با تنگ یا مسدود کردن برونش، مانع رسیدن هوا به بخشی از ریه شود.
فشار بر ریه
تجمع مایع یا هوا در فضای جنب، خونریزی یا تودههای قفسه سینه ممکن است از خارج به ریه فشار وارد کرده و مانع باز شدن کامل آن شوند.
کاهش سورفاکتانت
کاهش این ماده که از بسته شدن آلوئولها جلوگیری میکند، بهویژه در نوزادان نارس و بیماران مبتلا به سندرم دیسترس تنفسی، میتواند باعث ایجاد آتلکتازی شود.
فیبروز و اسکار ریوی
ایجاد بافت اسکار در برخی بیماریهای مزمن ریوی، انعطافپذیری ریه را کاهش داده و زمینهساز آتلکتازی میشود.
چه افرادی بیشتر در معرض آتلکتازی هستند؟
آتلکتازی ممکن است برای هر فردی رخ دهد، اما برخی افراد به دلیل شرایط جسمی یا بیماریهای زمینهای، بیشتر از دیگران در معرض کوچک شدن یا فروریزش ریه قرار دارند. آشنایی با این عوامل خطر میتواند به پیشگیری و تشخیص زودهنگام بیماری کمک کند. افرادی که احتمال ابتلا به آتلکتازی در آنها بیشتر است عبارتاند از:
- افرادی که بهتازگی جراحی کردهاند.
- بیمارانی که مدت طولانی در بستر هستند.
- مبتلایان به آسم، COPD، برونشکتازی و فیبروز کیستیک.
- افراد دارای اختلال بلع.
- بیماران مبتلا به بیماریهای عصبی-عضلانی.
- مصرفکنندگان داروهای تضعیفکننده تنفس.
- افراد مبتلا به شکستگی دنده یا درد شدید قفسه سینه.
- افراد سیگاری.
انواع آتلکتازی بر اساس مکانیسم ایجاد
آتلکتازی انسدادی
این شایعترین نوع آتلکتازی است و زمانی رخ میدهد که مسیر یکی از راههای هوایی مسدود شود. در نتیجه، هوا به آلوئولها نمیرسد و بخش درگیر ریه بهتدریج دچار فروریزش میشود. شایعترین علل آن شامل ترشحات غلیظ، جسم خارجی، تومور یا لخته خون است.
آتلکتازی غیرانسدادی
در این نوع، راه هوایی بسته نیست، اما به دلایلی مانند کاهش سورفاکتانت، التهاب، آسیب بافت ریه یا فشار از خارج، ریه بهطور کامل باز نمیشود.
آتلکتازی فشاری
این نوع در اثر فشار خارجی بر ریه ایجاد میشود؛ مانند تجمع مایع یا هوا در فضای جنب، خونریزی یا وجود توده که مانع باز شدن طبیعی ریه میشوند.
آتلکتازی چسبنده
در اثر کاهش سورفاکتانت ایجاد میشود. کمبود این ماده باعث چسبیدن آلوئولها به یکدیگر و فروریزش آنها میشود و بیشتر در نوزادان نارس و بیماران مبتلا به ARDS دیده میشود.
آتلکتازی اسکاری (انقباضی)
در این نوع، فیبروز یا بافت اسکار باعث سفت شدن ریه شده و مانع باز شدن کامل آلوئولها میشود. این حالت معمولاً در بیماریهای مزمن ریوی دیده میشود.
آتلکتازی گرد
نوعی آتلکتازی نادر است که معمولاً در بیماریهای پرده جنب ایجاد میشود و در سیتیاسکن ممکن است شبیه یک توده ریوی دیده شود؛ به همین دلیل گاهی نیاز به بررسیهای تکمیلی دارد.
انواع آتلکتازی بر اساس محل درگیری
- لوب فوقانی: فروریزش یکی از لوبهای فوقانی که معمولاً در اثر انسداد برونش ایجاد میشود.
- لوب تحتانی: شایعترین نوع که بیشتر پس از جراحی یا بیحرکتی طولانیمدت دیده میشود.
- سگمنتال: درگیری یک بخش محدود از یک لوب ریه.
- سابسگمنتال: خفیفترین نوع که معمولاً بدون علامت است و اغلب با تمرینات تنفسی برطرف میشود.
- وابسته به جاذبه: فروریزش خفیف ناشی از استراحت طولانی یا خوابیدن به پشت که معمولاً موقتی است.
آتلکتازی چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک با توجه به علائم و معاینه، از روشهای تصویربرداری و در صورت نیاز آزمایشهای تکمیلی برای تشخیص علت و وسعت آتلکتازی استفاده میکند.
رادیوگرافی قفسه سینه (Chest X-ray)
عکس قفسه سینه معمولاً اولین روش تشخیص آتلکتازی است و میتواند محل و وسعت فروریزش ریه را نشان دهد.
سیتیاسکن (CT Scan)
سیتیاسکن تصاویر دقیقتری از ریه ارائه میدهد و به تشخیص علت آتلکتازی، مانند تومور، انسداد یا فشار بر ریه، کمک میکند.
برونکوسکوپی (Bronchoscopy)
اگر پزشک به انسداد راههای هوایی مشکوک باشد، برونکوسکوپی برای مشاهده مستقیم مجاری تنفسی و در صورت نیاز خارج کردن جسم خارجی، ترشحات یا نمونهبرداری انجام میشود.
آزمایش گازهای خون شریانی (ABG)
در بیماران مبتلا به تنگی نفس یا کاهش اکسیژن خون، این آزمایش برای ارزیابی میزان اکسیژن و شدت اختلال تنفسی انجام میشود.
اولتراسونوگرافی ریه
در برخی بیماران، سونوگرافی ریه میتواند وجود آتلکتازی و میزان درگیری آن را بدون استفاده از اشعه نشان دهد.
چگونه از آتلکتازی پیشگیری کنیم؟
رعایت چند اقدام ساده میتواند احتمال بروز آتلکتازی، بهویژه پس از جراحی، را کاهش دهد.
- ترک سیگار قبل از جراحی
- انجام تمرینات تنفس عمیق و سرفه مؤثر
- استفاده از اسپیرومتر تشویقی
- تحرک زودهنگام پس از جراحی
- کنترل بیماریهای مزمن ریوی
- جلوگیری از ورود جسم خارجی به راه هوایی کودکان
سخن نهایی
آتلکتازی میتواند بدون علامت باشد یا با تنگی نفس، سرفه و کاهش اکسیژن خون بروز کند. از آنجا که این عارضه معمولاً نشانه یک مشکل زمینهای مانند انسداد راه هوایی، عفونت یا بیماریهای ریوی است، تشخیص بهموقع و بررسی علت آن اهمیت زیادی دارد. اگر دچار تنگی نفس، سرفه مداوم هستید یا در گزارش رادیوگرافی یا سیتیاسکن شما آتلکتازی ذکر شده است، بهتر است برای بررسی دقیقتر به فوق تخصص ریه مراجعه کنید. دکتر امامی فوق تخصص بیماریهای ریه، با بررسی علائم، معاینه و استفاده از روشهای تشخیصی علت آتلکتازی و وسعت درگیری ریه را بهطور دقیق ارزیابی میکند.
سوالات متداول
1. آتلکتازی خطی ریه چیست؟
آتلکتازی خطی نوعی آتلکتازی خفیف است که در تصویربرداری به صورت خطوط باریک در ریه دیده میشود. این حالت معمولاً پس از جراحی، بیحرکتی طولانیمدت یا تنفس سطحی ایجاد میشود و در بیشتر موارد با تمرینات تنفسی و درمان علت زمینهای برطرف میشود.
2. آتلکتازی جذبی چیست؟
آتلکتازی جذبی زمانی رخ میدهد که راه هوایی توسط عواملی مانند ترشحات غلیظ، تومور یا جسم خارجی مسدود شود. در این شرایط، هوای داخل آلوئولها بهتدریج جذب خون شده و آن بخش از ریه دچار فروریزش میشود.
3. آیا آتلکتازی باعث سرطان ریه میشود؟
خیر. آتلکتازی باعث سرطان ریه نمیشود؛ اما گاهی یک تومور ریوی میتواند با مسدود کردن برونش، موجب ایجاد آتلکتازی شود. به همین دلیل در برخی بیماران بررسی علت بیماری اهمیت زیادی دارد.
4. آیا ورزش برای آتلکتازی مفید است؟
در بسیاری از بیماران، پس از تأیید پزشک، انجام تمرینات تنفسی، پیادهروی و افزایش تدریجی فعالیت بدنی به باز شدن ریه و تسریع روند بهبودی کمک میکند.
اولین نظر دهنده باشید!